waarom achter veranderingen teamsport zit.

door | 6 maart 2026 | achtergronden, Artikelen, beschouwend, journalistiek | 0 Reacties

#essay

 

“Als ik wist dat morgen de wereld zou vergaan, 

zou ik vandaag een appelboompje planten”

Maarten Luther

 

De Lutherse kerk als tegensysteem

Achter veranderingen zit  teamsport

Diaconie gaat om zorg voor de ander. Maar bomen, bloemen en de aarde, zijn die ook ‘de Ander’? ‘Ja’, zegt de kerk. Een essay over ecodiaconie. 

Inleiding 

Wat is diaconie? De ‘dienst van barmhartigheid en gerechtigheid’ noemt de kerk het. Maar voor wie ben je in de diaconie dienstbaar? In de internationaal erkende ‘Vife marks of mission van de kerk”  staat in missie vijf: “De taak van de kerk is zorg voor Gods schepping. (…)”  De Lutheran World Federation (LWF) doet daar nog een schepje bovenop. Zij zegt over ecodiaconie: “(…) De kerk zet zich in voor klimaatrechtvaardigheid door de meest kwetsbaren te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering en overheden verantwoordelijk te houden voor hun klimaatverplichtingen, rechtvaardigheid tussen generaties en samenwerking tussen verschillende geloofsovertuigingen.” We praktiseren diaconie op verschillende fronten. Onze kerk in de Hamburgerstraat heeft het predikaat ‘Groene Kerk’. Maar wat kunnen we nog meer doen? Als nieuwe diaconale pionier wil ik ook het onderdeel ‘eco’ binnen de diaconie niet uit de weg gaan.  

 

Voor we na gaan denken over ecodiaconie, is het goed om nog preciezer te kijken naar de zorgbehoefte van onze schepping. Ongetwijfeld zeg ik niets nieuws als ik hieronder een aantal eco-anti-mijlpalen opnoem. Maar ik doe het toch, zodat we onder ogen komen waar het om gaat. Houd u vast.  De wereldwijde temperatuurstijging van ongeveer 1,1 °C heeft meetbare gevolgen. IJs op Groenland en Antarctica verliest versneld massa, gletsjers trekken zich terug en de zeespiegel stijgt. Ook in de atmosfeer zijn de effecten zichtbaar, met vaker en intensere extreme weersomstandigheden zoals hitte, droogte en zware neerslag. Ecosystemen reageren gevoelig. Oceaanverzuring ondermijnt koraalriffen en op land neemt biodiversiteit af. Behalve verstoring van de ecologie en het uitsterven van planten en dieren, zullen er aanpalende gevolgen, zoals meer oorlogen, komen, vanwege voedsel- en watertekort, en meer natuurrampen zoals overstromingen, bosbranden en hittegolven.  Het moge duidelijk zijn: we bevinden ons in een ecologische noodtoestand. Wat kunnen we doen? Kúnnen we nog iets doen? Dat brengt mij op de hoofdvraag van dit essay: 

Hoe kunnen ecospirituele thema’s als rouw, mystiek en verzet, een raamwerk bieden voor ecodiaconale praktijken in de Lutherse Kerk Utrecht?

Hoogleraar geestelijke zorg Hans Alma legt in haar boek “Ecospiritualiteit” uit dat de ecologische crisis waarin we ons bevinden, eigenlijk een zingevingscrisis is. “We kunnen,” schrijft ze, “verzet aantekenen tegen de dominante manier van leven die gericht is op economische groei in plaats van planetaire gezondheid, [ maar] werkelijke transformatie is afhankelijk van wat er in de dieptelaag van ons bestaan gebeurt,” Volgens Alma betekent die spirituele transformatie dat we loslaten waar we aan gehecht zijn, en daarmee bedoelt ze niet het materiële, maar ook het immateriële, zoals hoop. “We moeten onze kwetsbaarheid omhelzen,  (…) onze heilige onrust volgen die ons stappen doet zetten in niemandsland.” Met andere woorden: we moeten de donkere realiteit eerst doorleven op spiritueel niveau, voor we stappen kunnen zetten naar heling. Ze refereert aan voorbeelden van veranderaars uit het verleden, zoals de Lutheraan Dorothee Sölle. Zij was volgens Alma een spiritueel geoefende persoon “met grote betrokkenheid op de sociale en ecologische situatie.”  

De zuivere spirituele basis van Hildegard von Bingen 

Voor we verder gaan kijken naar verdriet en verzet, wil ik stilstaan bij de premoderne mystica Hildegard von Bingen. Ze is geen denker die reflecteert op ecologische crisis, maar ze heeft wel een zuivere spirituele basis van de verbondenheid van mens, God en natuur die in haar tijd nog niet problematisch of gefragmenteerd is. Haar visie laat zien wat in de moderne context verloren is gegaan en waar we naar terug verlangen. Zo’n duizend jaar geleden was er nog geen klimaatproblematiek zoals we die nu kennen. Er waren geen klimaatuitputtende motoren en machines, noch werden er op grote schaal fossiele brandstoffen doorheen gejaagd. De wereldbevolking was bijna 2000% kleiner, er woonden ongeveer 300 miljoen mensen op de aarde (worldometer z.d.) . In die tijd, om precies te zijn van 1098 tot 1179 kreeg de Benedictijnse abdis Hildegard von Bingen diepgaande visioenen over Gods Schepping. Zij verbond mystiek, theologie, natuurleer en kosmologie in één samenhangend beeld van schepping en mens. In haar visie is de natuur doordrongen van Goddelijke levenskracht. De mens vormt volgens Von Bingen een schakel in een levend, kosmisch geheel, zij is niet de autonome heerser over de schepping. (Bouwman, 2025)  Volgens latere interpretaties ervoer Von Bingen de kosmos als één heilige ruimte waarin God, mens en wereld onafscheidelijk met elkaar verbonden zijn. In haar kosmosvisioenen beschrijft zij de wereld als een “kosmisch ei” en als een wiel of rad: beelden die een organische, dynamische schepping uitdrukken waarin alles zijn plaats en functie heeft.​ Haar visioenen tonen dus geen mechanisch universum, maar een levend geheel waarin de liefde van God voortdurend alles in beweging houdt. De mens staat weliswaar centraal, maar niet als meester. Zij draagt juist verantwoordelijkheid voor het welzijn van aarde, doordat zij tezamen met al het levende deelneemt aan deze goddelijke orde. Von Bingen was een eenheidsdenker. ‘De mens draagt de hemel en de aarde en de hele schepping in zich. In hem is alles al aanwezig.’  (Filosofiemagazine 2025, Bouwman, 2025, Post, collegenotities 2025). Was zij haar tijd vooruit in haar visie op de rol van de mens in onze omringende schepping, de mens als spiegel van de kosmos?   

Verzet vloeit voort uit mystiek

Mystica en theoloog Dorothee Sölle (1929 – 2003) schuwt inderdaad de confrontatie met haar ziel en de donkere wereld niet. Ze móet, vindt ze, ze kan niet anders.  “Mystiek”,  schrijft ze in haar boek “Mystiek en Verzet – gij stil geschreeuw” (2000) is het  “drievoudig laten varen van dat wat betrekking heeft op de wereld, op het ik en op God.” Ze legt uit: “De wereld ‘laten’ betekent dat men eigendom, geld en goederen, alles wat dient om het leven te garanderen (…) laat varen. Het ‘ik’ laten, betekent niet alleen dat je je succes en carrière achter je laat, maar ook je eigen gevoelens en stemmingen, vooral de depressieve. God laten, is de meest mystieke fase, die is gericht op de eenwording van de ziel.” Dit laatste behoeft toelichting. Sölle bedoelt dat we ons bekende godsbeeld laten varen “ten gunste van de naamloze God, die ‘enkel en alleen God’ is.” (Sölle 2000, p 127,128). Deze mystiek leidt niet tot het terugtrekken uit de wereld, maar een juist dieper erin gaan. Mystiek betekent dat je het niet eens bent met de wereld zoals hij nu is, betoogt Sölle. “Een van de spirituele problemen is (…) de innerlijke samenhang van globalisering en individualisering. Hoe globaler de wereldeconomie zich organiseert, des te minder stelt ze belang in alle sociale en ecologische consequenties.” Sölle beschrijft zichzelf als een pan-en-theïst, daarmee gaat ze mee met het pantheïsme dat zegt dat God in alles is en dat God in het wezen van de natuur is. Het is een immanente visie op God. Ze gaat niet mee in het idee dat God geen eigen stem heeft, God is niet medeplichtig aan het kwade en het onrecht wat er gebeurt. Er is ruimte voor het anders zijn van God, in zijn/haar eigen stem, volgens Sölle een “stil geschreeuw”, een transcedente God. Zo is er in haar geloof een wisselwerking van de naar heling en ommekeer verlangende natuur en de baanbrekende genade. Haar boek heeft mij geraakt. Ze verandert iets in me, ze zet iets aan. Ik dacht dat mystiek niet voor mij was weg gelegd, ik ben te extravert en druk, ik kan niet stilzitten. Maar Dorothee Sölle vindt een andere taal en maakt ook mij verantwoordelijk. Ze zet me aan het werk in Gods verbonden schepping. We kunnen en mógen niet stilzitten. 

Een levenscentrische samenleving

De vroegere reclameman en inmiddels betekeniseconoom Kees Klomp biedt in zijn boek ‘Ecoliberalisme’ concrete handvatten om verandering aan te brengen in onze tanende leefomgeving. Klomp ontdekt iets opvallends over Friesland, wat iets zegt over onze verkeerde waardetoekenning aan materialistische waarden. Ik ga er op aan, omdat in mijn persoonlijke leven mijn man Symon een rasechte Fries is, die het liefst dag en nacht op de Friese meren zeilt. Klomp voert een onderzoek op waaruit blijkt dat in Friesland de mensen het minst welgesteld van het land zijn, maar wel het gelukkigst. Volgens de Friezen zelf komt dit door de “mienskip”, een hechte gemeenschap waarin men omziet naar elkaar. Hoewel Dorothee Sölle niet in de bronnenlijst van Klomps boek ‘Ecoliberalisme’ staat, zouden ze in theorie prima kunnen samenwerken. Klomp vindt dat we toe moeten naar een “Levenscentrische samenleving.” “In een ecoliberale samenleving erkennen we dat al het leven op aarde een geheel vormt waaraan alle levensvormen – dus ook de mens – onderworpen zijn. In plaats van te leven naast of met de natuur, leren we te leven áls de natuur.” Hij geeft in zijn laatste hoofdstuk voorzetten voor verandering. Het zijn gedurfde maar doordachte stappen. Een aantal daarvan noem ik, omdat ze passen bij het karakter van de kerk. Hij noemt het verschijnsel ‘voorleven’, wat de anarchisten deden. De anarchisten koppelden doel en middel aan elkaar, ze geloofden in een commune-samenleving en creëerden daarom een commune-samenleving. Ze leefden het voor zodat anderen het na konden doen. Ze lieten zien hoe het wel moest, in plaats van te ageren hoe het niet moest. “Systeemverandering”,  zegt hij verderop, “is een teamsport. Ze vereist teambuilding, het creëeren en cultiveren van een gemeenschap van idëeel gelijkgestemde mensen met verschillende complementaire vaardigheden (…). Transitie is meer dan een innovatieproces. Het is ook een identiteitsproces. Transities vereisen verhaalverandering. En verhalen zijn het domein van communicatie.” Zijn verhalen ook niet het domein van de kerk? En wat hij schrijft over het creëren van een gemeenschap, is dat ook niet zoals wij de kerk zouden willen zien, als een verbonden gemeenschap met diverse mensen? 

De Lutherse kerk Utrecht en ecodiaconie

De ecologische crisis is een zingevingscrisis volgens Alma, die vraagt om klimaatrouwverwerking: Deze spirituele weg sluit aan bij Dorothee Sölle. Zij betoogt dat mystiek begint bij stil worden en het lijden van de wereld toelaten, om vandaaruit te komen tot verzet. Bij beide denkers is het doorleven van rouw geen eindpunt, maar een noodzakelijke tussenruimte waaruit een hoop kan ontstaan die niet ontkent, maar aanzet tot betrokken handelen. 

De kerk als mienskip

Van Dorothee Sölle leren we dat zorg voor de schepping geen apart thema is, maar een spirituele én politieke roeping. Haar ‘mystiek en verzet ‘ begint bij het onder ogen zien van het lijden van de aarde, om het vervolgens in gebed en gemeenschap te dragen. Vanuit dat gedeelde draagvlak kan de diaconie van de Lutherse Kerk Utrecht concreet worden. 

Als kerk kunnen we leren van de zuivere beleving van Hildegard von Bingen, niet gehinderd door enige klimaatcrisis zag zij waartoe we hier zijn, verbonden met God en de natuur. Dat is van waaruit we kunnen handelen, die zuivere verbondenheid is onze kernwaarde.Kees Klomp vult dit aan met zijn oproep om het goede voor te leven. Systeemverandering is een teamsport, zegt hij. De kerk kan zo’n team zijn: een verbonden mienskip die niet alleen praat over een nieuwe wereld, maar die samen,  hier en nu, zichtbaar maakt. Net zoals de anarchisten die Klomp noemt, kunnen wij laten zien hoe het ook kan. We laten een tegensysteem zien.

Sluit dit aan de wortels van de Lutherse kerk? De Lutherse kerk heeft een rijke spirituele traditie, met als ondergrond de regel “leven naar het Woord en leven in Vrijheid”. In beginsel is de Lutherse kerk niet bang voor actie. Voorman Maarten Luther daagde het onrecht in zijn systeem uit met een daad: hij spijkerde zijn stellingen op de deur. Aan hem wordt ook de uitspraak toegedicht,  “Als ik wist dat morgen de wereld zou vergaan, zou ik vandaag nog een appelboompje planten.” We kunnen niet verifiëren of deze uitspraak echt van Maarten Luther is. Maar laat voor ons als hedendaagse Lutheranen deze uitspraak ons ecodiaconaal motto zijn. 

  Dit artikel schreef ik voor het wijkblad van de Lutherse kerk Utrecht – Zeist, alwaar ik diaconaal pionier ben. 

 

 

 

 

Bronnen: 

 

Ecodiaconale tips voor de Lutherse Kerk Utrecht 

  • Zuivere verbondenheid expliciet maken als kernwaarde

    • Vanuit de mystieke traditie kan de kerk haar ecodiaconie funderen op verbondenheid tussen God, mens en schepping.
       De kerk handelt niet als heerser over de aarde, maar als mede-deelnemer in een kwetsbaar geheel. Deze houding kan richtinggevend zijn voor alle diaconale keuzes.

  • De kerk zien en leven als ‘mienskip’

    • De Lutherse Kerk Utrecht kan functioneren als een kleine, verbonden gemeenschap die zorg voor elkaar en voor de schepping concreet vormgeeft.
       Ecodiaconie krijgt hier gestalte door samen dragen, samen oefenen en samen verantwoordelijkheid nemen, in plaats van individueel of moraliserend handelen.

  • Mystiek laten uitmonden in verzet en publieke betrokkenheid

    • In de lijn van Dorothee Sölle is zorg voor de schepping zowel spiritueel als politiek. Vanuit gedeelde stilte en gebed kan de kerk:
    • -haar stem laten horen in de stad Utrecht,
      -zich verbinden met initiatieven rond duurzaamheid en rechtvaardigheid,
      -en zichtbaar positie innemen tegen ecologisch en sociaal onrecht.

  • Het goede voorleven, de kerk als zichtbaar alternatief

    • In aansluiting bij Kees Klomp kan de kerk voorleven hoe het ook kan. Niet door alleen te spreken over verandering, maar door haar eigen gemeenschap als oefenplaats te laten functioneren.
       De kerk wordt zo een tegensysteem: klein, zichtbaar en hoopvol.

  • Ecodiaconie verstaan als trouw, niet als succes

    • In de Lutherse traditie van vrijheid én actie kan ecodiaconie worden samengevat in het motto:
      – handelen zonder garantie op resultaat.
      -Zoals het beeld van het appelboompje laat zien: ecodiaconie is doen wat juist is, juist wanneer de uitkomst onzeker is. 

  • Verhalen vertellen: betekenis, hoop en verbeelding voeden

  • Benadruk de spiritualiteit van het ‘en toch’: hoop die niet ontkent, maar draagt.
  • Verbind bijbelse beelden (zoals baren, aarde, adem) met hedendaagse ecologische ervaring.
  • Vorm: verhalenavonden, theater 

 

levensles

„

Alles stroomt.

 

Partners

Vinted

Instagram